System represji w ZSRR

22 czerwca 1941 r. rozpoczęła się wojna niemiecko-radziecka, która w historiografii radzieckiej i rosyjskiej określona została mianem Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Dramatyczny rozwój sytuacji militarnej, utrata w początkowej fazie wojny ogromnych obszarów o kluczowym znaczeniu gospodarczym i ludnościowym, kolosalne ofiary w ludziach ponoszone na froncie - to były czynniki wyciskające swe piętno na życiu całego kraju, silnie rzutujące także na losy systemu obozowego.

1. Zmiany strukturalne i organizacyjne

Na podstawie uchwał SNK z końca czerwca 1941 r. przerwano prace na wielu budowach zarządzanych przez NKWD. W związku z tym dokonane zostały zmiany w strukturze zarządów produkcyjnych: Zarząd Główny Obozów Przedsiębiorstw Górniczo-Hutniczych, Zarząd Przemysłu Paliwowego, Zarząd Obozów Budowy Przedsiębiorstw Hutnictwa Żelaza, grupa obozów Dalstroju zostały połączone w Zarząd Główny Obozów Przedsiębiorstw Górniczo-Hutniczych, sprawujący nadzór nad 16 IŁ. Jesienią 1941 r. zlikwidowano także Zarząd Główny Obozów Budownictwa Hydrotechnicznego, a prowadzone jeszcze przezeń budowy przejął Główny Zarząd Obozów Budownictwa Przemysłowego. W następstwie tych zmian struktura NKWD obejmowała: Zarząd Główny Poprawczych Obozów Pracy i Poprawczych Kolonii Pracy (GUŁag), Zarząd Główny Obozów Budownictwa Przemysłowego (Gławpromstroj), Zarząd Główny Dróg Bitych (GUSZOSDOR), Zarząd Główny Obozów Budownictwa Kolejowego (GUŁŻDS), Zarząd Główny Budowy Zakładów Kujbyszewskich (Osobstroj), Zarząd Główny Obozów Przedsiębiorstw Górniczo-Hutniczych (GUŁGMP), Zarząd Główny Budowy Lotnisk (GUAS), Zarząd Główny Budownictwa na Dalekiej Północy (Dalstroj) i Zarząd Obozów Przemysłu Drzewnego.

Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej kierownictwo ZSRR podjęło decyzję o przeprowadzeniu ogromnej operacji deportacyjnej: przymusowego przesiedlenia tzw. Niemców radzieckich. W związku z tym 28 sierpnia 1941 r. w strukturze NKWD ZSRR (ale poza GUŁagiem) powołano do życia Wydział Specjalnych Przesiedleń (Otdieł Spiecpieriesielenij). Jako jego główne zadania wskazano wprawdzie przedsięwzięcia (opracowywanie planów przesiedleń, czuwanie nad przebiegiem osiedlania i dalszymi losami przesiedlonych) związane z "przesiedleniem mieszkańców ZSRR narodowości niemieckiej", ale w stosownym zarządzeniu znalazł się zapis mówiący o opracowywaniu planów przesiedlenia także "innych kontyngentów", wedle poleceń NKWD ZSRR . Wydział ów 14 listopada 1942 r. został jednak rozwiązany, a jego funkcje przejął Wydział Osiedli Pracy i Specjalnych GUŁagu. Ten ostatni 12 stycznia 1944 r. został przemianowany na Wydział Osiedli Specjalnych (Otdieł spiecposielenij - OSP), a 17 marca 1944 r. wyprowadzono go ze struktury GUŁagu i przekształcono w samodzielny Wydział Osiedli Specjalnych NKWD ZSRR.

2. Polityka karna

W dniu hitlerowskiej agresji na ZSRR szef NKWD i Prokurator ZSRR wydali wspólną dyrektywę nr 221 nakazującą:

1) przerwanie zwalniania z obozów, więzień i kolonii "kontrrewolucjonistów, bandytów, recydywistów i innych niebezpiecznych przestępców",

2) skoncentrowanie więźniów należących do wymienionych kategorii, do tzw. polskich kontyngentów a także Niemców i obywateli obcych państw w wyodrębnionych strefach pod wzmocnioną strażą oraz zaprzestanie powierzania im pracy bez konwoju,

3) aresztowanie więźniów, wobec których istniały materiały wskazujące na ich antyradziecką działalność,

4) przeniesienie ochrony obozów na stopę wojenną,

5) przerwanie korespondencji więźniów i specjalnych przesiedleńców z wolnym światem.

25 lipca działaniem tej dyrektywy objęto także "członków rodzin zdrajców ojczyzny". 31 lipca uchylono zapis o zakazie korespondencji, nakazując poddanie jej surowej cenzurze. Dyrektywa z 22 czerwca 1941 r. została zmieniona 29 kwietnia 1942 r. Postanowiono wówczas, że osoby, które już odbyły wyroki, ale zostały zatrzymane w obozach i koloniach, należało uwolnić spod straży (za wyjątkiem skazanych za zdradę ojczyzny, terroryzm, szpiegostwo, dywersję, trockizm, prawicowość i bandytyzm, którzy mieli pozostać pod strażą do końca wojny), ale jako "wolnonajemni" pracownicy miały one być do końca wojny pozbawione prawa wyjazdu, a więc faktycznie zostały przywiązane do dotychczasowego miejsca uwięzienia. Komendanci obozów mogli jednak samodzielnie zwalniać inwalidów, starców, osoby niezdolne do pracy oraz kobiety z dziećmi, o ile osoby te absolutnie nie mogły być wykorzystane w obozach. W lipcu 1945 r. grupa przetrzymywanych w obozach mimo upływu ich wyroków liczyła 92,7 tys. osób, w tym 71,5 tys. miało formalnie status "wolnonajemnych" pracowników.

W pierwszej fazie wojny, w warunkach ponoszonych klęsk na poczynania władz w stosunku do zbiorowości więźniów GUŁagu zasadniczy wpływ miały trudności ewakuacji miejsc odosobnienia. Niemal od początku ewakuacji więzień ze strefy przyfrontowej, nakazanej przez NKWD 23 czerwca, nastawiano się na rozstrzelanie więźniów uważanych za szczególnie niebezpiecznych. NKWD opowiadało się za ograniczeniem ewakuacji tylko do kobiet z dziećmi, kobiet w ciąży, więźniów niepełnoletnich (za wyjątkiem dywersantów, szpiegów, bandytów i innych niebezpiecznych przestępców) oraz tych wszystkich, wobec których kontynuowanie śledztwa było niezbędne dla wykrycia wrogich organizacji. Skazani za naruszenia dyscypliny pracy i nauki, chuligaństwo, złamanie przepisów o ruchu kolejowym, drobne przestępstwa pospolite i służbowe mieli być zwolnieni i skierowani do dyspozycji dowództwa wojskowego. Pozostali, a więc przestępcy polityczni i winni cięższych przestępstw kryminalnych, mieli zostać rozstrzelani. W efekcie nastąpiły masowe egzekucje na więźniach. Zasady zwolnień potwierdził dekret Prezydium RN ZSRR z 12 lipca 1941 r. O uwolnieniu od kary skazanych za przestępstwa niektórych kategorii. Przewidywał on, że w jednostkach administracyjnych, w których wprowadzono stan wojenny zostaną zwolnieni z dalszego odbywania kary:

- skazani na podstawie dekretów z 26 czerwca i 10 sierpnia 1940 r.,

- skazani za drobne przestępstwa, którym do końca kary pozostał mniej niż 1 rok,

- kobiety w ciąży i z małoletnimi dziećmi (poza recydywistkami oraz skazanymi za przestępstwa kontrrewolucyjne lub bandytyzm).

Organy milicji, prokuratury i sądownictwa zobowiązano do przerwania postępowań w sprawach o wymienione przestępstwa, jeśli groziła za nie kara nie większa niż rok pozbawienia wolności lub roboty poprawcze.

6 lipca Prezydium RN ZSRR wydało dekret O odpowiedzialności za rozpowszechnianie w czasie wojny fałszywych plotek, wzbudzających trwogę wśród ludności. Dekret ów wprowadzał odpowiedzialność za tego rodzaju czyny przed trybunałami wojskowymi, a wymiar kary określił na 2-5 lat pozbawienia wolności. Postanowienie Państwowego Komitetu Obrony z 17 listopada 1941 r. przyznało OSO przy NKWD ZSRR prawo stosowania w sprawach o przestępstwa kontrrewolucyjne i specjalnie niebezpieczne przestępstwa przeciwko porządkowi rządzenia kar aż do kary śmierci włącznie, przy czym postanowienia te były ostateczne. W warunkach wojny zaostrzone zostały sankcje za naruszanie dyscypliny pracy. Na podstawie dekretu z 26 czerwca 1940 r. w II półroczu 1941 r. skazano 722,5 tys. osób (w całym 1941 r. - 1803,6 tys.), w 1942 r. - 1571,8 tys., w 1943 r. - 1121,3 tys., w 1944 r. - 1055,6 tys. i w 1945 r. - 1067 tys. Wszelako część przestępstw tego typu była wtedy sądzona na podstawie nowych przepisów wprowadzonych przez dekret Prezydium RN ZSRR z 26 grudnia 1941 r. o odpowiedzialności robotników i urzędników przedsiębiorstw przemysłu wojennego za samowolne opuszczenie przedsiębiorstw. Dekret ów postanawiał, iż wszyscy pracownicy przedsiębiorstw przemysłu wojennego oraz obsługujących przemysł wojenny na zasadach kooperacji będą na czas wojny uznani za zmobilizowanych i przydzielonych do tychże przedsiębiorstw. Porzucenie przez nich pracy miało być traktowane jak dezercja, rozpatrywane przez trybunały wojskowe i karane pozbawieniem wolności na 5-8 lat. W 1942 r. na podstawie tego dekretu skazano 121 tys. osób, w 1943 r. - 335,1 tys., a w 1944 r. - 242,8 tys., w 1945 r. - 68,2 tys. osób. Jednakże wedle innych źródeł liczba skazanych była wyższa i wyniosła w 1942 r. - 157,2 tys., w 1943 r. - 353,8 tys., w 1944 r. - 261,9 tys., w 1945 r. - 69,2 tys. W sumie na podstawie dekretów z 26 czerwca 1940 r. i 26 grudnia 1941 r. w latach 1940-1945 skazano znacznie powyżej 9 mln osób, w tym ponad 7 mln za nieusprawiedliwioną absencję lub spóźnienie powyżej 20 minut.

W 1943 r. w radzieckim prawodawstwie przywrócono pojęcie katorgi. 19 kwietnia Prezydium Rady Najwyższej ZSRR przyjęło dekret O wymiarze kary dla zdrajców ojczyzny i o wprowadzeniu dla tych osób robót katorżniczych jako wymiaru kary. Tylko do maja 1945 r. skazano na ten rodzaj kary ponad 29 tys. osób. W związku z tym utworzono najpierw specjalne oddziały obozowe dla katorżników w workuckim i północno-wschodnim ITŁ, a następnie odrębne obozy dla katorżników. W końcu 1944 r. przebywało w nich już ok. 6 tys. więźniów, a 1 września 1947 r. - 60 tys.

3. Więzienia

Liczba osób przetrzymywanych w więzieniach NKWD (głownie były to więzienia śledcze i przesyłowe) w latach 1941-1943 wykazywała wyraźną tendencję spadkową i 1 stycznia 1944 r. stanowiła niespełna 1/3 stanu z 1 stycznia 1941 r. Nie ulega wątpliwości, iż największy spadek nastąpił w początkowym okresie wojny w wyniku wspomnianych wyżej poczynań z lata 1941 r. W 1944 r. nastąpił ponowny wzrost liczby więźniów, co zapewne wiązać należy przede wszystkim z falą represji na obszarach wyzwalanych spod okupacji niemieckiej.

Liczba więźniów w więzieniach NKWD w latach 1941-1945 (stan na 1 stycznia)

Rok	Liczba więźniów
1941	470693
1942	268532
1943	237534
1944	151296
1945	275510

4. Obozy i kolonie

W momencie niemieckiej agresji na ZSRR w systemie obozowym przetrzymywano rekordową liczbę więźniów - niemal 2291 tys. osób, z tego w ITŁ ponad 1731 tys. Do wiosny 1944 r. liczba więźniów obozów malała. Było to następstwem przede wszystkim dwóch zjawisk: przedterminowego zwalniania więźniów, których następnie kierowano do służby wojskowej oraz wysokiej śmiertelności. Pierwszy z tych procesów, zapoczątkowany dekretem z 12 lipca 1941 r., ze zmiennym nasileniem trwał przez cały okres wojny, ale szczególnie silnie wystąpił w 1941 r., kiedy to zwolniono 420 tys. więźniów. W latach 1942-1943 na podstawie decyzji Państwowego Komitetu Obrony przedterminowo zwolniono i skierowano do armii dalszych 157 tys. więźniów, niezależnie od zwalnianych w następstwie upływu terminów wyroków. W sumie w ciągu trzech pierwszych lat wojny na uzupełnienie Armii Czerwonej przekazano 975 tys. osób. Nadto z obozów zostało zwolnionych ok. 53 tys. obywateli polskich i czechosłowackich.

Zwolnienia i mobilizacja więźniów do armii spowodowały - mimo ograniczenia procesów inwestycyjnych - poważny deficyt siły roboczej w systemie obozowo-kolonijnym. Aby go zrekompensować, władze starały się zwiększyć intensywność pracy więźniów poprzez wydłużanie czasu pracy i podniesienie norm produkcyjnych, od wykonania których zależał poziom wyżywienia. Skutki tego były dla więźniów tragiczne. Już w końcu 1941 r. nastąpił wzrost śmiertelności, który w latach 1942-1943 osiągnął katastrofalne rozmiary. W 1942 r. tylko w ITŁ zmarło 248877 więźniów, tj. 22,7 % średniorocznego stanu osobowego, a w całym systemie - 351360 więźniów (25 % średniorocznego stanu osobowego). W 1943 r. w obozach zmarło 166967 więźniów (22,8 % stanu średniorocznego), a w całym systemie - 278963. W latach 1944-1945 śmiertelność znacznie się zmniejszyła i wyniosła w obozach odpowiednio 60948 i 43848 zgonów (9,3 % i 6,3 % stanów średniorocznych). Dla porównania warto odnotować, iż w 1940 r. w obozach zmarło 46665 osób (tj. 3,3 % stanu średniorocznego). W ITK i OŁP, obsługujących mniejsze przedsiębiorstwa, głownie o skali lokalnej, dynamika zmian liczebności więźniów kształtowała się odmiennie. Po zmniejszeniu się liczby więźniów w drugiej połowie 1941 r. już w 1942 r. wystąpiła tendencja wzrostowa, która w 1944 r. doprowadziła do osiągnięcia poziomu przekraczającego stan przedwojenny.

Liczba więźniów w poprawczych obozach i koloniach pracy w latach 1941-1945 (stan na 1 stycznia).

Rok	Liczba więźniów
	ogółem	w tym:
		w obozach		w koloniach
		ogółem	w tym skazanych za przestępstwa kontrrewolucyjne	ogółem	w tym skazanych za przestępstwa kontrrewolucyjne
1941	1929729	1500524	420293	429205	.
1941 (1 lipca)	2290845	1731426	.	559419	.
1942	1777043	1415596	420117	361447	25279
1943	1484182	983974	345397	500208	53197
1944	1179819	663594	268861	516225	54208
1945	1460677	715506	289351	745171	.

W systemie GUŁagu w latach wojny pojawiła się liczna grupa ludzi, w ogromnej większości obywateli radzieckich narodowości niemieckiej, którzy formalnie nie byli więźniami, lecz jako "zmobilizowani do pracy" tworzyli tzw. kolumny robocze. Początki owej "armii pracy" przypadły na koniec 1941 r., ale masowy charakter uzyskała ona w wyniku postanowień Państwowego Komitetu Obrony ZSRR z 10 stycznia i 14 lutego 1942 r. Zgodnie z tymi postanowieniami wszyscy przesiedleni Niemcy - zdolni do pracy fizycznej mężczyźni w wieku 17-50 lat podlegali mobilizacji do kolumn roboczych i przekazaniu do roboczego wykorzystania przez ludowe komisariaty spraw wewnętrznych i komunikacji. 7 października 1942 r. Państwowy Komitet Obrony rozszerzył zasięg mobilizacji obejmując nią mężczyzn w wieku 15-16 lat i kobiety w wieku 16-45 lat (oprócz kobiet w ciąży i matek dzieci do 3 roku życia). Kolumny robocze działały przy obozach NKWD i były obsługiwane przez administrację obozową, podlegały reżimowi podobnemu do obozowego, kwaterowane była w obiektach obozowych (zalecano wszakże ich izolacje od więźniów) i wykonywały podobne prace jak więźniowie. W połowie 1945 r. w kolumnach roboczych pozostawało 115,2 tys. "zmobilizowanych Niemców". W całym okresie wojny przez owe kolumny przewinęło się ok. 400 tys. osób. W niektórych ITŁ stanowili oni (przynajmniej okresowo) większość siły roboczej. W systemie obozowym GUŁagu pojawili się jeńcy wojenni, a w końcowych miesiącach wojny także osoby zatrzymane w toku operacji "oczyszczania tyłów" Armii Czerwonej na terenie III Rzeszy i państw z nią sprzymierzonych. Szerzej o tym mowa będzie w następnym rozdziale.

5. Zesłania

Do 17 marca 1944 r. GUŁag nadal pozostawał tą centralną instytucją, w zakresie kompetencji której pozostawała problematyka specjalnych przesiedleń i specjalnych przesiedleńców. Zajmował się tym Wydział Osiedli Pracy i Specjalnych (od 12 stycznia 1944 r. - Wydział Osiedli Specjalnych). Poza kompetencjami GUŁagu pozostawały inne kategorie zesłańców, którzy w miejscach przymusowego osiedlenia podlegali nadzorowi terenowych ogniw NKWD i administracji ogólnej. W końcu 1940 r. pod nadzorem GUŁagu pozostawało 1173170 specjalnych przesiedleńców, w tym 959472 osoby zaliczane do tzw. zsyłki kułackiej (tzw. trudposielency) oraz 213698 osób deportowanych w lutym i czerwcu 1940 r. z ziem polskich okupowanych przez ZSRR.

W momencie niemieckiej agresji na ZSRR trwała właśnie operacja deportacyjna, której celem było usunięcie z ziem inkorporowanych w latach 1939-1940 grup i osób uważanych za niepożądane. Rozpoczęta w maju akcja objęła Litwę, Łotwę, Estonię, Mołdawię oraz ziemie II Rzeczypospolitej przyłączone do Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR. W sumie deportowano w głąb ZSRR niemal 86 tys. osób, które uzyskały status "zesłanych na osiedlenie" (ssylnoposielency) na 20 lat.

W okresie od wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej do marca 1944 r. miały miejsce liczne masowe deportacje, głównie całych grup narodowościowych. Pierwszą z nich byli radzieccy Niemcy. W sierpniu 1941 r. zapadły decyzje o ich deportacji z Krymy (ok. 50 tys. osób), z republiki autonomicznej na Powołżu (przesiedlono stamtąd 446,5 tys. osób) i z sąsiednich obwodów saratowskiego i stalingradzkiego (deportowano ok. 73 tys. osób), z okolic Leningradu (ok. 11 tys. osób). W następnych miesiącach nastąpiły przymusowe przesiedlenia Niemców-obywateli ZSRR także z innych regionów ZSRR. Decyzje te uzasadniano rzekomym istnieniem wśród ludności niemieckiej tysięcy dywersantów i szpiegów, co było sprzeczne nie tylko z prawdą, ale i z rozpoznaniem sytuacji przez NKWD. W zasadniczej części deportacje Niemców radzieckich trwały do końca 1941 r., obejmując wówczas niemal 800 tys. osób, ale na mniejszą skalę przeciągnęły się jeszcze na rok następny. Ogółem w okresie wojny na specjalne osiedlenie skierowano 949829 osób zaliczanych do tego kontyngentu. Głównym obszarem zesłania był Kazachstan, gdzie trafiło ok. 38 % deportowanych, a mniejsze skupiska znalazły się w Kraju Ałtajskim, Kraju Krasnojarskim i obwodach: nowosybirskim, swierdłowskim, kiemerowskim, mołotowskim i omskim. Przesiedlenia Niemców-obywateli ZSRR w pierwszych miesiącach wojny z III Rzeszą stanowiły największą obok zsyłki kułackiej w latach 30. operację deportacyjną w dziejach ZSRR.

W tym samym czasie, gdy deportowani byli Niemcy, zwalniano obywateli polskich, którzy trafili na zesłanie w latach 1940-1941. Prezydium RN ZSRR 12 sierpnia 1941 r. wydało dekret o amnestii dla obywateli polskich pozbawionych wolności na obszarze ZSRR. W praktyce jego stosowanie ograniczyło się do obywateli II Rzeczypospolitej narodowości polskiej i żydowskiej. 1 stycznia 1943 r. w rejestrach specjalnych przesiedleńców obok 724861 osób należących do kontyngentu kułackiego pozostawało 829500 deportowanych Niemców radzieckich. Nadto jako ssylnoposielency zarejestrowanych było 85716 osób deportowanych w maju-czerwcu 1941 r.

W końcowym okresie drugiej wojny światowej doszło do masowych deportacji całych narodów zamieszkujących na Północnym Kaukazie. W okresie od listopada 1943 r. do marca 1944 r. przeprowadzono deportacje Bałkarów, Karaczajów, Czeczenów i Inguszów. Pierwsi, w listopadzie 1943 r., doświadczyli tego Karaczajowie. Wedle danych radzieckich przesiedleniem objęto ponad 69 tys. osób, spośród których 36,5 tys. wywieziono do Kazachstanu, a 26,5 tys. do Kirgizji. W lutym 1944 r. deportowano 392,5 tys. Czeczenów i 91 tys. Inguszów, również kierując ich głównie do Kazachstanu i Kirgizji. Czwartą narodowością poddaną w całości wysiedleniu byli Bałkarzy. Operację przeprowadzono na początku marca 1944 r., obejmując nią ok. 38 tys. osób zesłanych do Kazachstanu, Kirgizji i obwodu omskiego. W sumie w latach 1943-1944 z Północnego Kaukazu deportowano 609 tys. osób, w przeważającej części kobiety, dzieci i osoby w podeszłym wieku. W grudniu 1943 r. ofiarą masowych represji stali się Kałmucy. W wyniku operacji deportacyjnej ok. 92 tys. osób wywieziono do Kraju Krasnojarskiego, Kraju Ałtajskiego oraz do obwodów nowosybirskiego i omskiego. Już po wyjęciu kwestii specjalnych przesiedleńców z kompetencji GUŁagu rozpoczęły się (i z różnym nasileniem trwały do 1952 r.) przymusowe przesiedlenia z obszarów inkorporowanych w latach 1939-1941, a teraz uwalnianych spod okupacji niemieckiej. W maju 1944 r. tragedia deportacji dotknęła Tatarów krymskich (deportowano ponad 190 tys. osób), w czerwcu tegoż roku z Krymu deportowano także Bułgarów, Greków i Ormian (w sumie ok. 37 tys. osób), a w listopadzie widownią masowej wywózki stała się Gruzja, skąd deportowano niemal 95 tys. osób (Turków meschetyńskich, Kurdów, Ormian i Azerów).