DEPORTACJE
Z ZIEM POLSKICH DO ZSRR 1940-1941
LOSY POLAKÓW
W GŁĘBI ZSRR

STRUKTURA NARODOWOŚCIOWA
OFIAR DEPORTACJI RADZIECKICH
Z ZIEM WSCHODNICH
II RZECZYPOSPOLITEJ
W LATACH 1939-1941

Najbardziej masową formą represji były deportacje, choć miały one także wymiar prewencyjny (jako sposób dezintegracji społeczeństwa i pozbawienia go grup przywódczych, elementów niebezpiecznych dla reżymu itp.) i ekonomiczny.

Zasadnicza trudność przy próbie analizy tego problemu wynika z konieczności odwołania się do dokumentów wytworzonych przez radziecki aparat bezpieczeństwa przy nieznajomości mechanizmu określania w nich przynależności narodowościowej ofiar represji. Nie wiadomo, czy funkcjonariusze radzieccy kierowali się deklaracjami represjonowanych, zapisami w ich dokumentach czy własną oceną, a jeśli tą ostatnią, to na czym opartą? Powoduje to konieczność zachowania daleko idącej ostrożności, a uzyskane efekty obarcza dozą niepewności.

1. Pierwsza deportacja

Pierwsza masowa deportacja obywateli polskich w głąb ZSRR nastąpiła w lutym 1940 r. i objęła osadników wojskowych, cywilnych kolonistów oraz służbę leśną. Operacja poprzedzona była działaniami policyjnymi i propagandowo-politycznymi trwającymi od października 1939 r., wymierzonymi głównie w osadników. Ich sens polityczny wyłożył lapidarnie Beria: "członkowie ŤZwiązku Osadnikówť na Zachodniej Ukrainie i Zachodniej Białorusi byli wojskowo-policyjną agenturą rządu polskiego i w dalszym ciągu stanowią poważną bazę dla działań kontrrewolucyjnych". W lutym 1940 r. deportowano z tzw. Zachodniej Ukrainy 89062 osoby, a z tzw. Zachodniej Białorusi 50732 osoby, zatem więc łącznie 139794 osoby. Skład narodowościowy tej grupy w momencie deportacji nie jest znany. Natomiast istnieją dokumenty obrazujące strukturę narodowościową tej kategorii zesłańców w połowie 1941 r. Wśród 133658 osób zaliczanych do kontyngentu "osadnicy" zarejestrowano 109223 Polaków (81,7 %), 11720 Ukraińców (8,8 %), 10802 Białorusinów (8,1 %), i 1913 (1,4 %) przedstawicieli innych narodowości. Ponieważ nie wydaje się, by w tym czasie zaszły zjawiska mogące w istotny sposób zniekształcić ową strukturę, można zaryzykować przypuszczenie, iż była ona zbliżona do tej z lutego 1940 r. Wnosić stąd można, że w lutym 1940 r. wywieziono około: 114,2 tys. Polaków, 12,3 tys. Ukraińców, 11,3 tys. Białorusinów oraz blisko 2 tys. przedstawicieli innych narodowości. W ogromnej większości byli to mieszkańcy wsi.

2. Druga deportacja

Zakres drugiej wielkiej operacji deportacyjnej został określony w uchwale KC WKP(b) z 2 marca 1940 r. Objęła ona rodziny: "byłych oficerów Wojska Polskiego, policjantów, strażników więziennych, żandarmów, pracowników wywiadu, byłych obszarników i fabrykantów oraz wysokich urzędników byłego polskiego aparatu państwowego, represjonowanych i przebywających w obozach jeńców wojennych". W procesie definiowania zasięgu tej deportacji kryterium narodowościowe nie pojawiło się, natomiast w dokumentach dotyczących planowania operacji wielokrotnie odnotowywano skład narodowościowy podlegających represjonowaniu, z czego można wnosić, iż budził on zainteresowanie. W toku wywózki jednak to zainteresowanie już się nie potwierdziło i dokumenty związane z jej przebiegiem nie zawierają w tym względzie żadnych informacji.

Wedle informacji NKWD ZSRR z 7 kwietnia 1940 r. skład narodowościowy przewidzianych do deportacji (ustalony według narodowości represjonowanej głowy rodziny) przedstawiał się następująco:

W sumie zatem przewidywano przesiedlenie 36521 Polaków (67,9 %), 6600 Ukraińców 12,3 %), 853 Rosjan (1,6 %), 2325 Żydów (4,3 %), 66 Niemców (0,1 %), 7216 Białorusinów (13,5 %) i 171 innych (0,3 %).

Dokładniejszy meldunek z przedednia deportacji odnoszący się do zachodnich obwodów Białorusi wskazywał na zamiar wywiezienia 26999 osób, w tym 19811 Polaków (66,7 %), 7239 Białorusinów (24,4 %), 279 Ukraińców (0,9 %), 682 Rosjan (2,3 %), 1618 Żydów (5,5 %), 60 Litwinów (0,2 %), 4 Ormian, 6 Niemców. W ostatnich dniach przygotowań do list wywozowych dopisywano zatem głównie Polaków i ich odsetek w zbiorowości przewidzianych do wywiezienia wzrósł kosztem innych grup narodowościowych. Niestety nie dysponujemy zestawieniem narodowościowym z przedednia deportacji w odniesieniu do Ukrainy.

15 kwietnia Canawa informował, iż z Białorusi deportowano 28112 osób, natomiast z końcowego meldunku Sierowa z 14 kwietnia wiadomo, że z zachodnich obwodów Ukrainy deportowano 31332, a zatem w sumie 59444 osób. Późniejsze informacje zawierają dane różniące się najwyżej o kilkaset osób, zatem liczbę 59,5 tys. można uznać za wiarygodną. Jeśli do przesiedlonych z zachodnich obwodów Ukrainy odnieść tendencję, jaka uwidoczniła się na Białorusi w różnicach między strukturą narodowościową podlegających deportacji na wczesnych etapach planowania i w przededniu wywózki, to można przyjąć, iż wśród deportowanych w kwietniu 1940 r. odsetek Polaków wynosił ok. 69 %, Białorusinów ok. 13 %, Ukraińców ok. 12 %, Żydów ok. 4 %, Rosjan ok. 1,5 %. W stosunku do 59,5 tys. deportowanych dawało to 41,1 tys. Polaków, 7,7 tys. Białorusinów, 7,1 tys. Ukraińców, 2,4 tys. Żydów, 0,9 tys. Rosjan. W dawniejszej literaturze zwykle traktowano tę deportację jako niemal czysto polską w sensie narodowościowym. Opinię tę stopniowo weryfikowała dogłębniejsza analiza narastającego zasobu materiałów pamiętnikarskich. Jednak przytoczone dane radzieckie wskazywałyby, jeśli uznać trafność dokonanych ekstrapolacji, że przewaga Polaków w tej zbiorowości była wyraźnie mniejsza, niż w przypadku deportacji przeprowadzonej w lutym 1940 r.

3. Trzecia deportacja

Trzecią w kolejności była deportacja uchodźców wojennych, którzy trafili na ziemie wschodnie w 1939 r. We wrześniu 1939 r. w obawie przed prześladowaniami ze strony Niemców na Kresach Wschodnich znalazła się liczna, licząca prawdopodobnie ok. 300 tys. osób, rzesza uchodźców z województw zachodnich i centralnych, w większości Żydów. Decyzja o wysiedleniu tych "bieżeńców", którym nie pozwolono na powrót do miejsc zamieszkania w ramach akcji wymiany ludności z III Rzeszą i którzy odmówili przyjęcia paszportów radzieckich, zapadła już 2 marca 1940 r. Początkowo akcję planowano jako jednoczesną z deportacją rodzin represjonowanych. Przesunięto ją wszakże z uwagi na trwającą wymianę ludności z Niemcami i przeprowadzono w czerwcu 1940 r. Liczba uchodźców, którzy stali się ofiarą deportacji jest niepewna z uwagi na różnice występujące w dokumentacji radzieckiej. Według danych podanych przez białoruskie i ukraińskie władze NKWD deportowano 22879 osób z Białoruskiej SRR i 57774 osoby z Ukraińskiej SRR, a więc łącznie 80653 osób. W świetle obliczeń opartych o spisy komendantów 57 eszelonów deportacyjnych, wysiedlonych zostało 76246 osób, w tym 52617 osób z zachodnich obwodów Ukrainy (ponad 30 tys. ze Lwowa) i 23629 osób z zachodnich obwodów Białorusi. Ponadto w końcu czerwca aresztowano 16617 osób samotnych (tzw. odinoczek), w tym 9275 na tzw. Zachodniej Ukrainie i 7342 na tzw. Zachodniej Białorusi.

Podobnie jak w przypadku deportowanych w lutym, nie jest znany skład narodowościowy wywiezionych w momencie przeprowadzania operacji, natomiast istnieje dokumentacja mówiąca o nim w odniesieniu do sierpnia 1941 r. Wówczas wśród tzw. spiecpieriesielenców-bieżenców było 64533 Żydów (84,6 %), 8357 Polaków (11,0 %), 1728 Ukraińców (2,3 %), 186 Białorusinów (0,2 %), 119 Niemców (0,2 %) oraz 1396 osób, których narodowość nie została w sprawozdaniach NKWD podana. Jeśli strukturę te przenieść na moment deportacji, to otrzymamy następujące liczby wywiezionych: 68,2 tys. Żydów, 8,9 tys. Polaków, 1,86 tys. Ukraińców, po ok. 160 Białorusinów i Niemców.

Jakkolwiek była to pod względem liczebności druga (po osadnikach i leśnikach) deportacja z ziem II Rzeczypospolitej, to jej wpływ na kształt struktury narodowościowej tych ziem był niewielki, objęła bowiem osoby nie będące stałymi mieszkańcami Kresów Wschodnich.

4. Czwarta deportacja

Najtrudniej określić - choćby w przybliżeniu - skład narodowościowy deportowanych z okupowanych przez ZSRR obszarów II Rzeczypospolitej w maju-czerwcu 1941 r. Przeprowadzono wówczas operacje swego rodzaju oczyszczania terenów inkorporowanych do ZSRR w latach 1939-1940, kolejno obejmując nimi zachodnie obwody Ukrainy, Mołdawię, Litwę, Łotwę i Estonię, a następnie zachodnie obwody Białorusi. Operacje te różnił tryb przeprowadzenia, kategorie represjonowanych i status prawny ofiar, co dodatkowo komplikuje analizę.

Z zachodnich obwodów Ukraińskiej SRR w maju 1941 r. deportowano 11093 osoby. Liczba deportowanych z zachodnich obwodów Białoruskiej SRR jest sporna w świetle znanych dokumentów i waha się w granicach 20,3-24,3 tys. osób. O strukturze narodowościowej wywiezionych nic nie wiadomo. Narodowościowa struktura wywiezionych nie jest znana, a o pewnych proporcjach można wnioskować na podstawie kategorii socjalnych, które zostały objęte deportacją. Dane te pozwalają przypuszczać, że większość deportowanych, szczególnie w zachodnich obwodach Białorusi, mogli stanowić Polacy. Z Litewskiej SRR wywiezionych zostało 12,6-13,2 tys. osób, w tym z terenów należących do II Rzeczypospolitej ok. 2,4 tys. osób. Także i w tym wypadku nie wiadomo jaka była struktura narodowościowa wywiezionych. W sumie zatem z obszarów należących przed 1939 r. do państwa polskiego deportowano 34-38 tys. osób. Można przypuszczać, iż liczba Polaków raczej nie przekroczyła 30 tys. osób.

W toku wspomnianych czterech operacji deportacyjnych przymusowo przesiedlono zatem w głąb ZSRR zapewne nie więcej niż 194-195 tys. Polaków, czyli 61-62 % deportowanych. Drugą pod względem liczebności grupę stanowili Żydzi - ponad 70 tys. (co najmniej 22 % wywiezionych), ale stali mieszkańcy Kresów wschodnich stanowili wśród nich zapewne nie więcej niż 5 %. Deportowano także pokaźną liczbę Ukraińców - prawdopodobnie 23-25 tys. oraz Białorusinów - ok. 20 tys., a także po kilka tysięcy Niemców, Litwinów, Rosjan. Podkreślić wszakże należy, iż są to ustalenia w pewnym stopniu oparte na ekstrapolacjach i ocenach szacunkowych.